این پرسش که علت فیبرومیالژیا چیست سالها ذهن بیماران و حتی متخصصان را درگیر کرده است. فیبرومیالژیا یک سندرم درد مزمن گسترده است .
شیوع این بیماری بین ۲ تا ۷ درصد جمعیت عمومی برآورد شده و در زنان شایعتر است.
اما امروزه تحقیقات اروپایی نشان دادهاند که علت این بیماری نه یک عامل ساده، بلکه مجموعهای از اختلالات عصبی، ژنتیکی، ایمنی و هورمونی است. در ادامه بهصورت دقیق بررسی میکنیم که علت فیبرومیالژیا چیست و چه مکانیسمهایی در ایجاد آن نقش دارند.
مهمترین علل فیبرومیالژیا
۱. مهمترین پاسخ علمی به سؤال «علت فیبرومیالژیا چیست»: حساسیت مرکزی
یکی از کلیدیترین مفاهیم در پاسخ به اینکه علت فیبرومیالژیا چیست، پدیدهای به نام «حساسیت مرکزی» است.
در این وضعیت، سیستم عصبی مرکزی (مغز و نخاع) پیامهای درد را بیش از حد تقویت میکند. یعنی بدون وجود آسیب واقعی در بافتها، فرد درد شدیدی را تجربه میکند.
طبق تعریف International Association for the Study of Pain، فیبرومیالژیا نمونهای از «درد نوسیپلاستیک» است؛ نوعی درد که ناشی از پردازش غیرطبیعی سیگنالهای عصبی است، نه التهاب مستقیم یا تخریب مفصل.
به زبان ساده:
در فیبرومیالژیا، مغز روی حالت «تقویت درد» تنظیم شده است.
۲. نقش ژنتیک در اینکه علت فیبرومیالژیا چیست
تحقیقات ژنتیکی اروپایی نشان دادهاند که حدود ۵۰٪ زمینه ابتلا میتواند ارثی باشد. این یعنی پاسخ به سؤال «علت فیبرومیالژیا چیست» تا حد زیادی به ساختار ژنتیکی فرد وابسته است.
مطالعات گسترده روی دادههای Biobank بریتانیا چندین ژن مهم را شناسایی کردهاند:
ژنهای مؤثر در فیبرومیالژیا
• RNF123 → مرتبط با تنظیم کلسیم در سلولهای عصبی
• ATP2C1 → دخیل در انتقال کلسیم
• COMT → نقش در متابولیسم انتقالدهندههای عصبی
اختلال در این ژنها میتواند باعث افزایش تحریکپذیری نورونها و کاهش آستانه درد شود.
جالبتر اینکه پژوهشهای جدید ارتباط ژنتیکی قوی بین فیبرومیالژیا و افسردگی یا PTSD را نشان دادهاند. این یعنی بخشی از علت فیبرومیالژیا چیست، در همپوشانی ژنتیکی با اختلالات روانپزشکی نهفته است.
۳. عدم تعادل انتقالدهندههای عصبی؛ بخش مهمی از علت فیبرومیالژیا چیست
مطالعات اسکاندیناویایی نشان دادهاند که در بیماران فیبرومیالژیا:
• سطح Substance P (ماده انتقالدهنده درد) افزایش دارد
• سطح سروتونین (مهارکننده طبیعی درد) کاهش یافته است
این عدم تعادل باعث میشود سیستم مهار درد بدن بهدرستی عمل نکند.
همچنین تحقیقات در آلمان نشان دادهاند که مسیرهای مهاری نزولی درد در مغز این بیماران ضعیفتر هستند؛ یعنی مغز توان خاموش کردن سیگنالهای درد را ندارد.
بنابراین اگر بپرسیم علت فیبرومیالژیا چیست، یکی از پاسخهای قطعی: اختلال در سیستم تنظیم درد مغز است.
۴. آیا التهاب هم در پاسخ به سؤال «علت فیبرومیالژیا چیست» نقش دارد؟
برای سالها تصور میشد فیبرومیالژیا یک بیماری غیرالتهابی است. اما پژوهشهای جدید اروپایی مفهوم «التهاب عصبی» را مطرح کردهاند.
مطالعات منتشرشده در European Journal of Neurodegenerative Diseases نشان دادهاند که در بیماران:
• سطح IL-1 افزایش دارد
• TNF بالا است
• IL-6 بیشتر از حد طبیعی است
این سیتوکینها میتوانند حساسیت پایانههای عصبی را افزایش دهند و درد را تشدید کنند.
بنابراین یکی دیگر از پاسخهای مهم به اینکه علت فیبرومیالژیا چیست، دیسریگولاسیون سیستم ایمنی و التهاب عصبی است.
۵. اختلالات هورمونی و محور استرس
تحقیقات نشان دادهاند که محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA) در بیماران فیبرومیالژیا دچار اختلال است.
نتایج این اختلال:
• پاسخ غیرطبیعی به استرس
• کاهش IGF-1
• بینظمی در ترشح کورتیزول
این مسئله میتواند علت خستگی مزمن و کاهش تحمل استرس در این بیماران باشد.
۶. عوامل محرک: چه چیزی بیماری را فعال میکند؟
حتی اگر زمینه ژنتیکی وجود داشته باشد، معمولاً یک «ماشه» باعث فعال شدن بیماری میشود.
مهمترین محرکها:
• استرس شدید یا تروما
• سوءاستفاده یا آسیبهای دوران کودکی
• عفونتهای ویروسی
• کووید طولانی
برخی پژوهشگران اروپایی مطرح کردهاند که علائم Long COVID شباهت زیادی به فیبرومیالژیا دارد و ممکن است مکانیسمهای مشترکی داشته باشند.
جمعبندی نهایی: در نهایت علت فیبرومیالژیا چیست؟
اگر بخواهیم بهصورت خلاصه پاسخ دهیم که علت فیبرومیالژیا چیست، باید بگوییم:
فیبرومیالژیا یک بیماری چندعاملی است که از تعامل این عوامل ایجاد میشود:
1. زمینه ژنتیکی
2. حساسیت مرکزی و اختلال پردازش درد
3. عدم تعادل نوروترانسمیترها
4. التهاب عصبی و اختلال ایمنی
5. ناهنجاریهای هورمونی
6. عوامل محرک محیطی مانند استرس یا عفونت
فیبرومیالژیا دیگر یک بیماری «مبهم» یا صرفاً روانی محسوب نمیشود؛ بلکه نتیجه اختلال پیچیده در سیستم عصبی و ایمنی بدن است.